Ime prošlo

        Istorija same Gradiške se izdvaja kao posebna i značajna.
        Najstarije jezgro Gradiške na podrucju je najviše nadmorske visine današnjeg grada, a to su danas prostor parka i bolnickog kruga. Tu su bila sva jezgra naselja u svim dobima. Prilikom kopanja temelja za zgradu bolice utvrdeni su arheološki slojevi: praistorijski, anticki-rimski, rano-srednjovjekovni, te kasnosrednjovjekovni i turski. Medutim, arheološki nalazi otkrivani su i na širem prostoru grada, npr. ostaci rimske arhitekture prilikom kopanja temelja za današnje zgrade. Kroz cijelo postojanje praistorijskog naselja u Donjoj Dolini (1200.g. prije Hrista - 9.g. nakon Hrista), postojalo je, dakle, i naselje u današnjoj Gradiškoj. Rimljani su ga izabrali za jedno od svojih znacajnih naselja, narocito kao raskršce dvaju magistralnih rimskih cesta, a i središte savske rimske flote. To naselje, po svoj prilici kastel, spominje se od 2. - 7. stoljeca nakon Hrista i to ovim redom u ovim djelima:

1. U Ptolemejevoj Geografiji iz 2. stoljeca spominje se i na karti je upisano mjesto Serbinon ili Serbinum ( i to ispod planina Biblia ore ili Biblini montes ili Beby m. koje su po madarskim naucinicima Kozara i Grmec).
2. U djelu Itinerarium Antonini iz 2. - 3. stoljeca stoji Servitium.
   
3. Na karti zvanoj Tabula Peutingeriana iz 4. stoljeca upisan je Seruitio.
   
4. U djelu Notitia dignitatum iz oko 400. g. piše Servitii.
   
5. U dijelu Anonymi Ravennatis Cosmographia iz 7 - 8. stoljeca upisano je Serbitium.

        Svi navedeni oblici: Serbinon, Serbinum, Servitium, Seruitio, Servitii, Serbitium odnose se na jedno mjesto, a to je po naucnicima, "bez dvoumljenja", današnja Gradiška.

Ime sadašnje

        Po službenoj nauci zasnovanoj na podacima vizantijskog cara Konstantina Porfirotenita Srbi su ovamo stigli u 7stoljecu i to iz Polablja. U vremenu od 7. - 12. stoljeca Srbi su pored raštrkanih naselja pravili i okrugla zemljana gradišca. Na kružnom središnjem platou nalazilo se naselje, uglavnom drvene arhitekture, najcešce s kucama u kružnom nizu. Oko toga platoa nalazio se dublji jarak, a oko svega zemljani okrugli prsten - nasip. U Potkozarju dosada je otkriveno preko 30 takvih gradišca. Na podrucju same Gradiške nalazio se izgleda jedan grozd takvih kružnih gradišca koja su se nalazila raštrkana na širem prostoru današnjega grada. Gradiška se prvi put posredno spominje 1295. godine (prije 700 godina) kao "Gradiški Brod", dakle kao mjesto gdje se brodi = prelazi Sava. Osim toga oblika spominje se i samo Gradišce (Gradische), a 1330. godine spominje se i slobodna varoš Gradiška: libera villa de Gradisca u starosrbskoj župi Vrbasu. Gradiška je, dakle, u srednjem vijeku bila znacajna kao prijelaz preko Save, pa se u tom smislu najcešce i spominje, narocito u 15 - 16. stoljecu u vrijeme Jajacke banovine i borbi s Turcima, kad su Gradiška, Dubica i Kostajnica bile pod vlašcu srpskoga despota Vuka Grgurovica.

        Gradiška je pala pod Turke negdje izmedu 1535. I 1537.godine i ostala pod Turcima sve do 1878.god. izuzevši tri kraca perioda kad je bila pod Austijom (1688.-1693., 1716.-1741. i 1789.-1797.). Bila je to prva kapetanija u Bosni i Hercegovini. Utvrda je u Gradiškoj više puta gradena i rušena. Evlija Celebija oko 1660. spominje u Gradiškoj palanku, dakle drvenu tvrdavu, dok je tek 1767.godine sagraden u Gradiškoj, na starom mjestu Serbinona, kameni grad, kojega Turci nazvaše Berbir, a koji je bio ruševan vec 1875.kako piše Šarl Irijart. Te tvrdave nestalo je posve nakon 1918.godine.

        Gradiška danas izrasta u srednje razvijen grad, a posljednje dvije-tri godine karakterišu procesi planskog pristupa izgradnji i razvoju moderne urbane i otvorene gradske sredine i opštinskog podrucja u cjelini.

*Materijal korišten iz publikacije ˛Karta grada Gradiške˛ - izdavac ˛ Gorazd˛ Gradiška 1998. godine